εξορύκτες του πραγματικού. Διεισδύσεις στην αμερικανική εποχή αφαίρεσης του κανόνα του χρυσού. Στοιχεία καπιταλιστικής ιστορίας

 

 

0_

Στα 1971, παρά τις συγκλονιστικές εξελίξεις του εργατικού κινήματος με τη μεγαλειώδη εαρινή απεργία [1] στη βιομηχανία Ford στην Αγγλία, τίποτα δεν προμήνυε αυτό που άρχισε να συμβαίνει από τις 15/8 του ίδιου έτους. [2]

Καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους οι ΗΠΑ συνέχιζαν να αποσύρουν στρατεύματα από το Βιετνάμ, ενώ ο πόλεμος είχε ήδη μπει στην πιο βρώμικη φάση του επεκταθείς στην Καμπότζη με την αντιπαράθεση μεταξύ των βορείων στρατευμάτων και των Ερυθρών Χμερ και την εμπλοκή των ΗΠΑ. Η Μεγάλη Προλεταριακή Πολιτιστική Επανάσταση έμπαινε στο δεύτερο έτος της εκ μέρους της ανοιχτής μαζικής καταστολής με την εκστρατεία “Μια απεργία-Τρια Αντί” [3], ενώ η Κούβα εγκαινίαζε τη στενάχωρη λογοκριτική και κρατικά ελεγκτική πολιτική των “Γκρίζων Χρόνων” [4].

Μιά ‘βδομάδα πριν την τηλεοπτική ανακοίνωση του Νίξον, η ΕΣΣΔ είχε συνάψει με την Ινδία συμφωνία στρατηγικής συνεργασίας, [5] κάτι το οποίο στη συνέχεια οδήγησε σε έναν άνευ προηγουμένου πόλεμο [6] μεταξύ Ινδίας και Πακιστάν (που συνεργαζόταν εξ ίσου με Κίνα και ΗΠΑ) και στη δημιουργία του Μπαγκλαντές [7]. Η RAF μετρούσε ένα χρόνο ζωής, και κατά τον προηγούμενο χρόνο είχε δημοσιευθεί μετά το θάνατό του η “Αισθητική Θεωρία” του Αντόρνο.

Το 43o τεύχος (25 Σεπτεμβρίου-25 Οκτωβρίου 1971) της εφημερίδας της Potere Operaio είχε σύνθημα no alla tregua d’ autunno (όχι στη φθινοπωρινή/του φθινοπώρου ανακωχή) επιβάλλοντας ανοιχτή αντίθεση προς τη συμβιβαστική πολιτική των επίσημων συνδικάτων και του ΚΚΙ εν όψει υπογραφής συλλογικών συμβάσεων και συγχρόνως inter alia είχε αναλυτικό άρθρο για το Νίξον σοκ με τίτλο “Κρίση του χρηματικού συστήματος”. Κατά τους προηγούμενους μήνες η οργάνωση είχε συμμαχήσει ανοιχτά με το Il Manifesto κάτι που είχε ως αποτέλεσμα τη συγκρότηση εργατικών πολιτικών επιτροπών σε όλη τη χώρα, ενώ κατ' αυτή τη διαδικασία είχε φουντώσει η συζήτηση για δημιουργία κόμματος. [8]

Κι όμως, το Νίξον σοκ, ως ένα από τα πιο κεφαλαιώδη περιστατικά στην παγκόσμια καπιταλιστική ιστορία, με σημασία όση κι η θεσμοθέτηση του κανόνα του χρυσού (1819-1821) από το αγγλικό Κοινοβούλιο, [9] δε μπορεί να εξηγηθεί ως άμεσο προϊόν του τρέχοντος τότε συγκειμένου γεγονότων και συγκρούσεων.

Στις ακόλουθες γραμμές δεν προβαίνουμε σε μια stricto sensu ανάλυση ή σε μια παροχή ενός εξηγητικού πλαισίου, αλλά στην καταγραφή διανοητικών δυναμικών που μπορούν να παράσχουν κάποιες οπτικές του τι άρχισε να αλλάζει στον καπιταλιστικό κόσμο απ’ τον Αύγουστο 1971.

Από ιστορική άποψη, το Νίξον σοκ δεν μπορεί να εξηγηθεί με όρους μαρξιανών οικονομικών, δηλαδή με όρους μαρξισμού ως κρατικής επιστήμης ή μέσα από οποιαδήποτε συναφή ταυτολογική προκείμενη: 

Από ουδεμία θεώρηση περιοδικής κρίσης, από ουδεμία πρόβλεψη της συστημικής "ενεργειακής κρίσης" των τελών της δεκαετίας 1970, [10] από ουδεμία απολυτοποίηση του νόμου πτωτικής τάσης, δεν εξάγεται ως άμεσο νομοτελειακό αποτέλεσμα η floating συνέπεια στη λειτουργία του χρήματος από την κατάργηση της μετατρεψιμότητάς του σε χρυσό και από την συνεπακόλουθη κατάρρευση του συστήματος Βretton Woods [11].  

Πιθανά, ο ενγκελσικός δυισμός υλισμού-ιδεαλισμού μπορεί να παράσχει μια πιο απλουστευτική υποκειμενική κατανόηση, χωρίς να σημαίνει ότι ισχύει. Προφανώς, ο Νίξον δεν είχε στο μυαλό του κάποια αιώνια διαπάλη μεταξύ δύο φιλοσοφικών στρατοπέδων, ούτε αυτή η αλλαγή μπορεί να αναχθεί σε οποιαδήποτε διανοητική διάσταση.

Σε κάθε περίπτωση αυτό που πρέπει να γίνει κατανοητό είναι ότι το κεφάλαιο επιτέθηκε στον ιστορικά καθορισμένο τρόπο υλικής κατανόησης και επιβολής του βασικού κοινωνικού μέσου του, του χρήματος. Ο σοκαριστικός για τα μέτρα του καπιταλιστικού συστήματος χαρακτήρας αυτής της αλλαγής δεν μετριάζεται από την επί δεκαετίες ύπαρξη της χαρταλιστικής θεωρίας στο γερμανικό χώρο, [12] αλλά ούτε και από τη μετέπειτα πιστωτική/χρεωστική θεωρία του χρήματος, [13] και τα ετερόδοξα [14] οικονομικά.

Η ολική συστημική αντίφαση καταδεικνύεται από το ότι η επίθεση του κεφαλαίου στον κοινωνικό προσδιορισμό που είναι οργανικά συνδεδεμένος με τις βασικές λειτουργίες της αξίας ως χρηματομορφής (-ο προσδιορισμός του χρήματος μέσα από ένα υλικοφυσικό προϊόν της εργασίας) δεν είχε ως επακόλουθο την κατάργηση της εκμετάλλευσης (-το κεφάλαιο δεν αυτοχειριάστηκε) αλλά τη διαμόρφωση ενός ευνοϊκότερου για το κεφάλαιο ολικού κοινωνικοπολιτικου συσχετισμού ισχύος σε παγκόσμιο επίπεδο. Ωστόσο, αυτό έκτοτε εκθέτει τον παγκόσμιο καπιταλισμό όχι άπλα σε δομικούς, άλλα σε ενεργά υπαρξιακούς κινδύνους κάτι του οποίου η άμεση οικονομική μορφή είναι το παγκόσμιο χρέος. [15]

 

1_

“Wie wird nun diese ihre Notwendigkeit oder ihre Befestigung, so daß Ich ihr Sein wird, oder daß Ich, das ihr Wesen ist, zu ihrem Sein werde? Denn Sein ist das Feste , Gegenständliche; Ich ist die Form der reinen Unruhe, Bewegung oder Nacht des Verschwindens. Oder: Ich ist im Namen seiend, (allgemein) unmittelbar; jetzt durch Vermittlung) muß es durch sich werden. Seine Unruhe muß das Sich-befestigen, [die] sich als Unruhe, sich als reine Bewegung aufhebende Bewegung werden. Dies [ist] die Arbeit. Seine Unruh ewird Gegenstan dals befestigte Vielheit, als Ordnung”. [16].

 ---

Η καπιταλιστική νεωτερική συνείδηση λειτουργεί μέσα από αξιολογικές προκείμενες και αποφαντικές κρίσεις: από την “Κριτική της Αποφαντικής Ικανότητας” του Καντ και τις ηθικολογίες του Μάλθους μέχρι την ΙΑ θέση του Μαρξ στο Φόιερμπαχ όλοι οι φιλόσοφοι του νεωτερικού διαφωτισμού προσδοκούσαν να αλλάξουν τον κόσμο. Η νεωτερική φιλοσοφική τομή στη γερμανική διανοητικότητα επετεύχθη με μια εμφατική αξιολογική θέση ριζοσπαστικού μετασχηματισμού: με αυτή του Λάιμπνιτς περί του βέλτιστου των κόσμων. Η αξιολογική μετασχηματιστική δυναμική της καπιταλιστικής κίνησης προκύπτει από τον επαναστατικό χαρακτήρα της μπουρζουάδικης τάξης έναντι του παλαιού καθεστώτος και της φυσιοκρατίας, και κύρια από το βίαιο ορμητικό χαρακτήρα που προσλαμβάνει το κεφάλαιο στη στιγμή της κρίσης του: σε αυτό, το κεφάλαιο διαχωρίζεται από την κρισιακή στιγμή του ώστε να εμφανιστεί και να λειτουργήσει εφ’ όλων ως μια μορφή θεοδικίας. Το εγχείρημα της αλλαγής του κόσμου, της αλλαγής των υπαρχουσών συνθηκών με όρους θετικότητας καθορίζει τη μπουρζουάδικη συνείδηση και πρακτική, ενώ η ιστορικοπρακτική δραστηριότητα της εργατικής τάξης συνιστά άρνηση.

Ο Μπλοχ ανέδειξε με τον επαρκέστερο τρόπο ότι ο μαρξισμός βασίζεται σε ηθικο-αξιολογική προϋπόθεση, μέσω της απόδειξης της φυσικοδικαιικής ουτοπικότητάς του.

Απ’ αυτήν την άποψη, επιστημολογικά η καπιταλιστική εποχή αφαίρεσης του κανόνα του χρυσού δεν μπορεί να κατανοηθεί με όρους αξιολογικής καταγγελίας ή αποδοχής, επειδή ακριβώς ενέθεσε με τόσο κάθετο και εμφανή τρόπο μια μη-αξιολογική διάσταση στη συνολική καπιταλιστική λειτουργία. Ο καπιταλισμός διά στόματος Νίξον παρουσιάσθηκε απογυμνωμένος και κατά κάποιο τρόπο ανήμπορος, αφαιρώντας τη λειτουργία του βασικού υλικού θεμελίου της ιμπεριαλιστικής επέκτασής του από τα χρόνια του British Empire.

Για τον ίδιο λόγο, μια θεώρηση ότι το Νίξον σοκ ήταν η δημοσιοποίηση και εξωτερίκευση μιας ήδη επεξεργασθείσας και διαμορφωθείσας νεοφιλελεύθερης στρατηγικής χρηματοπιστωτικού καπιταλισμού μένει να αποδειχθεί.

 

2_

“Convertibility, therefore – legal or not – remains a requirement of every kind of money whose title makes it a value-symbol, i.e. which equates it as a quantity with a third commodity. The equation already includes the antithesis, the possibility of nonequivalence; convertibility includes its opposite, inconvertibility; appreciation includes depreciation, δυνάμει, as Aristotle would say”. [17]

---

Σε αντίθεση με ό,τι ισχυρίζεται ο νεο-μερκαντιλισμός, στην Αυστριακή Οικονομική Σχολή, η εξομάλυνση ή ακόμα και η πτώση των εμπορευματικών τιμών σε συνθήκες μαζικής καπιταλιστικής βιομηχανίας είναι ένδειξη ενεργής οικονομικής ανάπτυξης, υγείας, ευημερίας, whatever. Τον Αύγουστο 2025, το Ινστιτούτο Von Mises σχηματικά έδειξε ότι αν ο κανόνας του χρυσού συνέχιζε να εφαρμοζόταν, τιμές σε βασικά προϊόντα και υπηρεσίες θα είχαν πέσει, -και οι μισθοί λογικά θα ανέβαιναν. [18] Παρομοίως, ο Guardian από 15/8/2021 έχει επιβεβαιώσει τη σύνδεση μεταλλισμού και κρυπτονομισμάτων. [19]

Από μια πιο θεμελιακή σκοπιά, όπως το θέτει ο Μαντέλ: “Μόνο επειδή ο χρυσός έχει αξία, μπορούν όλα τα άλλα εμπορεύματα να έχουν τιμές. Αλλά μόνο επειδή οι τιμές όλων των άλλων εμπορευμάτων βασίζονται στην αξία, μπορεί η αξία του χρυσού να προσδιορίζει τις τιμές των εμπορευμάτων” [20]. Ο κανόνας του χρυσού όχι μόνο εξασφαλίζει, αλλά επιβάλλει κανονιστικά ότι η εμπορευματική τιμή τελεί σε υλική σύνδεση με την αξία του εμπορεύματος ως έκφρασή της, δηλαδή ότι η τιμή προκύπτει (έστω ιδεατά, αφηρημένα, διαμεσολαβημένα όπως το θέτει αντιφατικά ο Μαρξ στο “Κεφάλαιο”) από τον ίδιο το νόμο της αξίας.

Ακόμα κι ο Paul A. Volcker, Πρόεδρος της Fed επί Νίξον, ανέφερε υπό μονεταριστική επιρροή:

“Υπό το Νίξον που περιέγραφε τον εαυτό του ως Κεϋνσιανό, ο Βόλκερ συνέβαλε στην αναστολή της μετατρεψιμότητας του δολαρίου σε χρυσό στον Αύγουστο 1971, “το πιο σημαντικό μοναδικό περιστατικό” στην καριέρα του ... Υπάρχουν πολλές αποδείξεις ότι η σχέση μεταξύ χρήματος και τιμών δεν είναι πολύ στενή βραχυπρόθεσμα. Όμως, υπάρχει επίσης ένας σκληρός πυρήνας αλήθειας στο κεντρικό θέμα της μονεταριστικής σχολής: επί του χρόνου, μια υπερβάλλουσα παροχή χρήματος ουδέν συμβάλλει στην απασχόληση, ούτε στο πραγματικό εισόδημα, αλλά μόνο στον πληθωρισμό”. [21]

Σε πιο συγκεκριμένους όρους αξιακής κριτικής: “Αυτό (η αφαίρεση του κανόνα του χρυσού) με ουδένα τρόπο σημαίνει ότι η παλιά οπτική των δημωδών οικονομολόγων, καταγγελθείσα από το Μαρξ, περί καθαρά τεχνικής λειτουργίας του χρήματος έχει καταστεί πραγματικότητα, αλλά μάλλον ότι ο τρόπος παραγωγής και κυκλοφορίας ο οποίος βασίζεται στο χρήμα απολύει σε ένα μεγαλύτερο εύρος το πραγματικό περιεχόμενό του, ότι η κοινωνικά πραγματική δημιουργία της αξίας καθίσταται μη-πραγματική, και ο τεχνητός χαρακτήρας της ξεκινά να εμφανίζεται ως τέτοιος στην επιφάνεια. Η αξία μεταμορφώνεται σε ένα άδειο κέλυφος που δε μετρά πια στο υλικό περιεχόμενό της”. [22]

 

3_

Ξεκινώντας από τον τελευταίο προσδιορισμό της αμέσως προηγουμένης ενότητας, από το 1971 ο καπιταλιστικός κόσμος (και όλοι μας) εισήλθε σε ένα άνευ επιστροφής ιστορικό πολιτισμικό κατώφλι και έκτοτε ίσταται αμήχανος κάτω απ' αυτό:

Βρίσκει τις έδρες και τα ερείσματά του στο τεχνητό (Fictional) και όχι στο πραγματικό (Real) -στο πολλαπλώς διαμεσολαβημένα υλικό και όχι στο άμεσα υλικό, στο (α-)πιθανό και όχι στο ενεργό,  την ίδια στιγμή που από δεκαετίες εμφανίζει το θέαμα ως εικαζόμενο/επιθυμητό πραγματικό.

Η παραπάνω πρόταση δεν είναι τόσο μια αξιολογική κρίση, όσο προϊόν εμπειρικής παρατήρησης και γνώσης η οποία επιβεβαιώνεται και αποδεικνύεται από σχεδόν όλα τα ρεύματα οικονομικής επιστήμης, εξαιρουμένων πιθανά ακραίων εκδοχών χαρταλισμού και ετεροδοξίας. Αυτό, από την άλλη, κατατείνει στο ότι η μη-αξιολογική ποιότητα της αφαίρεσης του κανόνα του χρυσού έχει επιφέρει (πάλι από ιστορική άποψη) μια αχρήστευση στην Ιδεολογία και στις κοινωνικές πρακτικές που σχετίζονται μ’ αυτή (διδασκαλίες περί ηθικής, στοιχεία αισθητικής, οικιακή οικονομία κοκ).

εξορύκτες του πραγματικού

[1]  Βλ. https://www.nytimes.com/1971/04/08/archives/9week-ford-strike-in-britain-is-ended-as-last-unit-votes.html, https://www.nytimes.com/1971/02/02/archives/44000-on-strike-at-ford-in-britain-call-8-pay-offer-insult-in.html

[2] Βλ. https://en.wikipedia.org/wiki/Nixon_shock, https://www.federalreservehistory.org/essays/gold-convertibility-ends

[3] Βλ. https://en.wikipedia.org/wiki/One_Strike-Three_Anti_Campaign

[4] Βλ. https://en.wikipedia.org/wiki/Grey_years

[5] Βλ. https://en.wikipedia.org/wiki/Indo-Soviet_Treaty_of_Friendship_and_Cooperation

[6] Βλ. https://en.wikipedia.org/wiki/India%E2%80%93Pakistan_war_of_1971

[7] Βλ.https://en.wikipedia.org/wiki/Bangladesh_Liberation_War

[8] Βλ. https://www.machina-deriveapprodi.com/post/potere-operaio-10

[9] Βλ. https://en.wikipedia.org/wiki/Peel%27s_Bill, Marc Flandreau, The Glitter of Gold: France, Bimetallism, and the Emergence of the International Gold Standard, 1848–1873, New York: Oxford University Press, 2003, Robert P. Murphy, Understanding Money Mechanics, Part I: Theory and History,  Chapter 2: A Brief History of the Gold Standard, with a Focus on the United States, Mises Institute, Auburn, Alabama, 2021, pp. 27-44.

[10] Βλ. https://en.wikipedia.org/wiki/1970s_energy_crisis

[11] Βλ. https://en.wikipedia.org/wiki/Bretton_Woods_system

[12] Βλ. Georg Friedrich Knapp, Staatliche Theorie des Geldes, Duncker & Humblot,  München, 1921, https://en.wikipedia.org/wiki/Chartalism

[13] Βλ. https://en.wikipedia.org/wiki/Credit_theory_of_money

[14] Βλ. https://en.wikipedia.org/wiki/Modern_Monetary_Theory

[15] Ενδεικτικά βλ. President Nixon: The Man Who Sold the World Fiat Money By Ron Rimkus, CFA, https://blogs.cfainstitute.org/investor/2013/03/13/president-nixon-the-man-who-sold-the-world-fiat-money/

[16] Georg Wilhelm Friedrich Hegel, Jenaer Realphilosophie, Vorlesungsmanuskripte zur Philosophie der Natur und des Geistes von 1805-1806, Herausgegeben von Johannes Hoffmeister, I V. Das Organische, [B.] Geistesphilosophie, [I. Subjektiver Geist], [a. Intelligenz], Akademie Verlag, Berlin, 1969, S. 185. Για παρατιθεμένη αγγλική μετάφραση βλ. The Young Hegel. Studies in the Relations between Dialectics and Economics by Georg Lukacs, translated by Rodney Livingstone, Merlin Press, London, 1975, p. 325: “How does this necessity or stability come about so that the self becomes its existence, or rather, that the self, that is its essence, becomes its existence? For existence is stable, thing-like; the self is the form of pure unrest, movement or the night in which all is devoured. Or: the self is present, (universally) immediate in the name; now through mediation it must become itself through itself. Its unrest must become stabilization: the movement which annuls it as unrest, as pure movement. This [movement] is labour. Its unrest becomes object, stabilized plurality, order. Unrest becomes order by becoming object”.

[17] Karl Marx, Grundrisse: Notebook I, The Chapter on Money, October 1857, https://www.marxists.org/archive/marx/works/1857/grundrisse/ch02.htm

[18] What If We Were on a Gold Standard?, 07/08/2025, Madhusudan Raj, https://mises.org/power-market/what-if-we-were-gold-standard, How 1971 Broke the Economy—And Why Only Austrians Can Fix It, 09/05/2025, Lucas Peters, https://mises.org/power-market/how-1971-broke-economy-and-why-only-austrians-can-fix-it, Για στατιστικές σχετικά με το 1971 βλ. https://wtfhappenedin1971.com/, The Gold Standard: Myths and Lies, 06/13/2011, Peter Murphy, https://mises.org/mises-daily/gold-standard-myths-and-lies, The Gold Standard Perspectives in the Austrian School Edited with an Introduction by Llewellyn H. Rockwell, Jr., Ludwig von Mises Institute, Auburn University, Auburn, Alabama, 1992.

[19] Rise of cryptocurrencies can be traced to Nixon abandoning gold in 1971, Larry Elliott, https://www.theguardian.com/business/2021/aug/15/rise-of-cryptocurrencies-can-be-traced-to-nixon-abandoning-gold-in-1971

[20] Βλ. Ernest Mandel, “Gold, Money, and the Transformation Problem” in Ricardo, Marx, Sraffa, The Langston Memorial Volume, Introduced by Ernest Mandel, Edited by Ernest Mandel and Alan Freeman, Verso, London, 1984, p. 144.

[21] Alexandre Reichart and Abdelkader Slifi, “The influence of monetarism on Federal Reserve policy during the 1980s”, Cahiers d' économie Politique, 2016/1 n° 70, pp. 107-150, https://shs.cairn.info/revue-cahiers-d-economie-politique-1-2016-1-page-107?lang=en

[22] Claus Peter Ortlieb, “A Contradiction between Matter and Form: On the Significance of  the Production of Relative Surplus Value in the Dynamic of Terminal  Crisis” (2008) in Marxism and the Critique of Value Edited by Neil Larsen, Mathias Nilges, Josh Robinson, and Nicholas Brown, MCM', Chicago, Alberta, 2014, pp. 111-112.