I. Εισαγωγικές επισημάνσεις
Στις παρακάτω γραμμές επικεντρώνουμε σε κάποια αντικειμενικά δεδομένα που θεωρούμε κομβικά και κρίσιμα, από την ενεργή και πραγματική εμπλοκή του νεότευκτου σοβιετικού κράτους στο διακρατικό σύστημα της εποχής. Αυτό είναι κάτι διαφορετικό από την παραδοσιακή εξέταση των σχέσεων του ΚΚΣΕ με τα άλλα ΚΚ, τα σοσιαλδημοκρατικά και εθνικοανεξαρτησιακά κόμματα, η ακόμα και από την εξέταση της επίσημης εξωτερικής πολιτικής της ΕΣΣΔ προς τις χώρες του τρίτου κόσμου και των οικονομικών και διπλωματικών σχέσεών της με ευρωπαϊκές χώρες.
Δεν μας απασχολεί η διαμόρφωση κάποιου σχήματος συνολικής εξήγησης ή ανάλυσης της σοβιετικής εξωτερικής πολιτικής, κάτι που επιτυγχάνεται από τη σχετική βιβλιογραφία, αλλά η ανάδειξη συγκεκριμένων κόμβων γύρω από τους οποίους συγκροτούνται και αναπτύσσονται εξωτερικές σχέσεις ως στιγμές του διακρατικού ανταγωνισμού και της ταξικής πάλης.
Η ενασχόλησή μας με στοιχεία της καπιταλιστικής ιστορίας του 20ου αιώνα δε θα βρει συνέχεια όσον αφορά τις κειμενικές αποτυπώσεις των προσίδιων ερευνών. Οι έρευνες αυτές διεξάγονται εργωδώς με νομιναλιστικό τρόπο. Με αυτό δεδομένο, η τυχόν συνέχιση αυτής της συγγραφής θα ρισκάρει να μπει στα χωράφια της σχετικής θεσμικής ιστοριογραφίας. Πρόκειται για ένα όριο το οποίο -σε πλήρη αντίθεση προς την επ’ αυτού πρακτική του μεταμοντερνισμού και της άκριτης επιστημολογικής τάσης- σεβόμεθα και περιφρουρούμε.
Ωστόσο, πρέπει σε αυτό το σημείο να επισημανθεί κάτι από δεκαετίες γνωστό για την πολιτική κατανόηση και πρακτική μας:
Έχουμε την πεποίθηση ότι ο οπισθοχωρητικός διαχωρισμός του Λένιν (ανεξάρτητα από τα ελατήρια αυτής της επιλογής) από τα εργατικά ρεύματα του KAPD, του συμβουλιακού κομμουνισμού και της πτέρυγας Μπορντίγκα, και στον ίδιο χρόνο η με ευθύνη του εσωκομματική καταστολή της Εργατικής Αντιπολίτευσης, είχε στρατηγική σημασία για το ΚΚΣΕ και καθόρισε τη μετέπειτα τοποθέτηση του στα ζητήματα της εργατικής επανάστασης στις ευρωπαϊκές χώρες.
Παρ’ όλ’ αυτα, κάποιοι όψιμοι νεολενινιστές (οι οποίοι έχουν γίνει τέτοιοι, παρά το ότι εξ ιστορικής άποψης προέρχονται από το μενσεβικισμό) συνεχίζουν να αντιλαμβάνονται το όλο στόρυ ως μια αντιπαράθεση ενός Ηγέτη ενός συμπαγούς οργανισμού προς ένα σύνολο ύποπτων γκρουπούσκουλων.
Σε αυτές τις περιπτώσεις (κι αυτό δεν αφορά το Λένιν του οποίου η παρέμβαση ως τέτοια ήτο -αν μη τι άλλο- ξεκάθαρη) δε ξεμπερδεύεις με το δημώδες “η ζωή θα δείξει”, ούτε καν με το εγελιανό “θα τα κρίνει η ιστορία”. Ούτε πολυ περισσότερο είναι ζήτημα μιας χαϊντεγκεριανά εικαζόμενης αλήθειας, αλλά ζήτημα που επιλύεται εμπράκτως μέσα στην ενεργότητα του ταξικού ανταγωνισμού.
ΙΙ. Το δημόσιο χρέος της αυτοκρατορικής Ρωσίας
Κατά το Φεβρουάριο του 1918 το σοβιετικό κράτος με έκδοση διατάγματος προέβη στη λεγόμενη αποκήρυξη, απάρνηση του ρωσικού δημοσίου χρέους (τότε χρηματικής αξίας 3 δις και 385 εκατομμυρίων αγγλικών στερλινών) κάτι που έπληξε άμεσα τα συμφέροντα της Μεγάλης Βρετανίας και της Φραγκικής Επικράτειας. [1] Οι δανειστές προέβησαν σε κατασχέσεις ρωσικών περιουσιακών και εμπράγματων στοιχείων, και η αποκήρυξη ήταν ένας από τους παράγοντες της αντεπαναστατικής στρατιωτικής επέμβασης της Αντάντ στα εδάφη της πρώην ρωσικής αυτοκρατορίας (1918-1920). [2]
Η κύρια συνέπεια της αποκήρυξης από πλευράς διεθνούς πολιτικής οικονομίας και μακροοικονομικών ήταν ότι η Σοβιετική Ένωση έως και το 1921 ήταν αναγκασμένη να αναπτύσσεται σε συνθήκες πλήρους οικονομικής και εμπορικής απομόνωσης ως προς την οικονομία της Βρετανικής Αυτοκρατορίας και της Φραγκικής Επικράτειας. Συγχρόνως, ομόλογα, αξιόγραφα και χρεόγραφα του ρωσικού χρέους συνέχιζαν να αποτελούν αντικείμενο χρηματιστικών ανταλλαγών στα χρηματιστήρια του Λονδίνου και του Παρισιού. [3]
Χαρακτηριστικό του ότι η αποκήρυξη ουδέποτε είχε έννομα ή διεθνή οικονομικά αποτελέσματα είναι το γεγονός ότι στα 1996 συνήφθησαν συμφωνίες μεταξύ ρωσικού κράτους και δανειστών περί αποπληρωμής 400 εκατομμυρίων δολλαρίων στο φραγκικό κράτος και εκχώρησης του ρωσικού αποθεματικού χρυσού ευρισκομένου σε αγγλικών συμφερόντων ιδρύματα, στην Αγγλία. Καθ’ όλη τη διάρκεια ύπαρξης της ΕΣΣΔ, το ζήτημα του ρωσικού χρέους ήταν ένα μόνιμο ακανθώδες και φλέγον ζήτημα στις σχέσεις της με τις ευρωπαϊκές καπιταλιστικές δυνάμεις. Μια σχετική διευθέτηση μπήκε σε τελική ευθεία με πρωτοβουλίες Θάτσερ κατά τη δεκαετία του 1980. Στις 5.6.1986 υπεγράφη σχετική συμφωνία:
“Άρθρο 1: Το Ηνωμένο Βασίλειο δεν θα διεκδικήσει αξιώσεις από ιδιωτικά και κυβερνητικά ομόλογα, χρέη και περιουσιακά στοιχεία πριν από το 1939 κατά της Σοβιετικής Ένωσης.
Άρθρο 2: Η Σοβιετική Ένωση δεν θα διεκδικήσει αξιώσεις σε σχέση με την παρέμβαση του Ηνωμένου Βασιλείου στο Ρωσικό Πολιτικό Πόλεμο, τα αυτοκρατορικά αποθέματα χρυσού που μεταφέρθηκαν στο Ηνωμένο Βασίλειο και άλλα αυτοκρατορικά περιουσιακά στοιχεία που κατέχονται στο Ηνωμένο Βασίλειο.
Άρθρο 3: Το Ηνωμένο Βασίλειο θα μεταβιβάσει 2,65 εκατομμύρια λίρες στη Σοβιετική Ένωση από χρήματα σε αυτοκρατορικούς τραπεζικούς λογαριασμούς που τηρούνται στο Ηνωμένο Βασίλειο.
Άρθρο 4: Οι κυβερνήσεις του Ηνωμένου Βασιλείου και της Σοβιετικής Ένωσης θα έχουν πλήρη κυριότητα στα εναπομείναντα περιουσιακά στοιχεία στις αντίστοιχες επικράτειές τους και θα είναι υπεύθυνες για τον διακανονισμό των αξιώσεων από αυτά τα περιουσιακά στοιχεία”. [4]
Παρά την προπαγανδιστική εμφάνιση της αποκύρηξης με υπερεπαναστατική φρασεολογία και υπερπατριωτικές κορώνες, εν τω μέσω του εσωτερικού Πολιτικού Πολέμου (1918-2022) [5], στις 16/3/1921 η ΕΣΣΔ σύνηψε με το Ηνωμένο Βασίλειο εμπορική συμφωνία, μη αφορώσα το χρέος και τις πιστωτικές αξιώσεις. [6] Στις 1/2/1924 η Μεγάλη Βρετανία αναγνώρισε την ΕΣΣΔ. [7]
Κατά το έτος 1924 οι επαφές και οι συνεννοήσεις μεταξύ των δύο δυνάμεων είχαν φτάσει σε συνολικό και προχωρημένο στάδιο ώστε παρουσιάσθηκε επίσημο σχέδιο Γενικής Συμφωνίας. [8] Η προτεινόμενη Συμφωνία αποτέλεσε αντικείμενο κοινοβουλευτικής συζήτησης, ωστόσο η μη διευθέτηση του χρέους και των συνδεόμενων με αυτό αξιώσεων δεν επέτρεψε τη σύναψη μιας τέτοιας συνολικής συμφωνίας. [9]
Παρά τα αγγλο-σοβιετικά προβλήματα και μπελάδες, οι σχέσεις μεταξύ βαϊμαριανού και σοβιετικού κράτους επέφεραν απτό αποτέλεσμα, καθόσον στα 1922 στο περιθώριο του Συνεδρίου [10] της Τζένοα υπεγράφη στις 16/4/2022 η Συμφωνία του Ραπάλο με την οποία συμψηφίζονταν και ακυρώνονταν τα αμοιβαία χρέη μεταξύ Γερμανίας και ΕΣΣΔ. [11]
Παρότι το ζήτημα του χρέους προς τις διάφορες καπιταλιστικές χώρες δε λαμβάνει μεγάλη έκταση στα αχανή και πυρετώδη Λενινικά κείμενα της επαναστατικής περιόδου, το από 13/3/1922 πολύ σύντομο κείμενο εισήγησής του στο Πολιτικό Γραφείο για το χρέος προς τη Σουηδία δείχνει ότι ουδέποτε σταμάτησε να τον απασχολεί, καθώς σε αυτό προτείνει: α. την υιοθέτηση ενός κομματικού δικαιώματος άρνησης ανεξάρτητα από την επίσημη σοβιετική πολιτική και β. την αποπληρωμή με ευνοϊκότερους όρους μέσω ενός Ιταλού δανειστή. [12]
ΙΙΙ. Επισημάνσεις
Είναι αφελές αν όχι γελοίο να πιστεύει κάποιος ότι το δημόσιο χρέος της αυτοκρατορικής Ρωσίας, το οποίο κλήθηκε να διαχειριστεί ο Λένιν, ήτο αποικιακού χαρακτήρα ή ήτο προϊόν ιμπεριαλιστικής επιβολής. Κι αυτό για τον απλό λόγο ότι, παρά την καθυστέρηση του αγροτικού τομέα της, η Ρωσία λόγω της έκτασης, των πηγών και του στρατού της ήταν ήδη -με τα κριτήρια της Φαβιανής Εταιρείας και της Β΄ Διεθνούς- ιμπεριαλιστική δύναμη -αυτό άλλωστε καταμαρτυρά η πρωταγωνιστική συμμετοχή της στον ΠΠΑ.
Το γεγονός ότι το πολιτμπιρό με εισήγηση του Λένιν συνεδρίασε τρία χρόνια μετά το διάταγμα της αποκήρυξης του χρέους, επί του ζητήματος του χρέους προς τη Σουηδία, αποδεικνύει ότι η αποκήρυξη ήταν περισσότερο μια ιδεολογική εκδήλωση παρά μια κανονιστικής ισχύος απόφαση.
Η προσπάθεια του Λένιν να διαμορφώσει ένα έννομο δικαίωμα άρνησης αποπληρωμής συναντάται δεκαετίες αργότερα στις νεοκεϋνσιανές προβληματικές περί του χρέους των αναπτυσσόμενων χωρών προταθείσες από το Στίγκλιτζ. [13]
Είναι ο Λένιν της ΝΕΠ και του κρατικού καπιταλισμού, ο επίσημα ταιηλοριοποιημένος [14] mega-διαχειριστής, ένας πρόδρομος του κεϋνσιανισμού? Αυτό είναι κάτι που πρέπει να απαντήσει με επιστημονικό τρόπο ο λενινισμός και ο αντιιμπεριαλισμός.
Ανεξάρτητα από τις αγωνίες των ιδεολογικών κατηγοριοποιήσεων (οι οποίες όμως κατά τη δημώδη πρακτική επιφέρουν πολιτικές συνέπειες) αδιαμφισβήτητα ο Κέυνς ακριβώς στον ίδιο χρόνο με το Λένιν με το “A Tract on Monetary Reform” (1923) επιχειρηματολόγησε κατά της “ιερότητας και της απολυτότητας της δανειακής σύμβασης”.
εξορύκτες του πραγματικού
[1] Βλ. https://en.wikipedia.org/wiki/Repudiation_of_debt_at_the_Russian_Revolution
[2] Βλ. https://en.wikipedia.org/wiki/Allied_intervention_in_the_Russian_Civil_War
https://en.wikipedia.org/wiki/North_Russia_intervention
https://en.wikipedia.org/wiki/Southern_Russia_intervention
https://en.wikipedia.org/wiki/Odessa_Operation_(1919)
https://www.rizospastis.gr/story.do?id=548067
https://www.komep.gr/m-article/TO-DIETINES-ERGATIKO-KINIMA-ENANTIA-STIN-IMPERIALISTIKI-EPEMBASI-STI-SOBIETIKI-ROSIA/
[3] Βλ. Kim Oosterlinck, Hope Springs Eternal: French Bondholders and the Repudiation of Russian Sovereign Debt, Yale University Press, 2016
[4] Παρατίθεται στο Eileen Denza and Lauge Poulsen, “SETTLING RUSSIA’S IMPERIAL AND BALTIC DEBTS”, THE AMERICAN JOURNAL OF INTERNATIONAL LAW, Vol. 117:3, 2023 pp. 442-480, σε pp. 472 473: “Article 1: The UK would not pursue pre-1939 private and government bond, debt and property claims against the Soviet Union.
Article 2: The Soviet Union would not pursue claims in respect of the UK intervention in the Russian Civil War, Imperial gold reserves transferred to the UK and other Imperial assets held in the UK.
Article 3: The UK would transfer £2.65 million to the Soviet Union from money in
Imperial bank accounts held in the UK.
Article 4: The UK and Soviet governments would have full title to remaining assets in
their respective territories and be responsible for the settlement of claims from such assets”
Βλ. https://en.wikipedia.org/wiki/Russian_Civil_War
[5] Βλ.
https://en.wikipedia.org/wiki/Anglo-Soviet_Trade_Agreement
https://wwi.lib.byu.edu/index.php/Anglo-Soviet_Trade_Agreement
[6] Βλ. RICHARD H. ULLMAN, JAMES RAMSEY ULLMAN, Anglo-Soviet Relations, 1917-1921, Volume 3: The Anglo-Soviet Accord, Princeton University Press, 1973.
[7] Βλ. https://wdc.contentdm.oclc.org/digital/collection/russian/id/2345/
[8] Βλ. https://api.parliament.uk/historic-hansard/commons/1924/aug/06/anglo-soviet-treaty#:~:text=There%20is%20an%20important%20Clause,office%20of%20the%20Trade%20Delegation.
[9] Βλ. https://en.wikipedia.org/wiki/Genoa_Economic_and_Financial_Conference_(1922)
[10] Βλ. https://avalon.law.yale.edu/20th_century/rapallo_001.asp
[11] https://en.wikipedia.org/wiki/Treaty_of_Rapallo_(1922)
Για το από 6/2/1922 τηλεγράφημα του Λένιν περιέχον οδηγίες προς τους εκπροσώπους στο Συνέδριο ανάμεσα στις οποίες και για το ζήτημα του χρέους βλ. https://www.marxists.org/archive/lenin/works/1922/feb/06.htm
[12] Βλ. https://www.marxists.org/archive/lenin/works/1922/mar/13.htm
[13] Βλ.
House of Lords, Economic Affairs Committee Corrected oral evidence: Sustainability of the UK’s national debt Tuesday 5 March 2024
https://committees.parliament.uk/oralevidence/14423/pdf/
https://www.ineteconomics.org/perspectives/blog/joseph-stiglitz-deep-seatedly-wrong-economic-thinking-is-killing-greece
[14] Βλ. V. I. Lenin, A Fly In The Ointment, Written: After 10 September, 1922, https://www.marxists.org/archive/lenin/works/1922/sep/10.htm
No comments:
Post a Comment